พะยูนใกล้หมดไทย กรมทรัพยากรทางทะเลฯ วอนทุกฝ่ายเร่งแก้ปัญหา” แม้พะยูนจะได้รับการประกาศให้เป็นสัตว์ป่าสงวนของชาติตั้งแต่ปี พ.ศ. 2535 และมีความพยายามจากหลายฝ่ายทั้งภาครัฐ และเอกชนในการอนุรักษ์สัตว์ทะเลหายากชนิดนี้ แต่สถานภาพการอนุรักษ์พะยูนในประเทศไทยยังอยู่ในภาวะวิกฤติ โดยปัจจุบันมีประชากรเหลืออยู่น้อยมาก และจากการรวบรวมข้อมูลเป็นเวลากว่าสิบปีของคุณกาญจนา อดุลยานุโกศล หัวหน้ากลุ่มสัตว์ทะเลหายากแห่งสถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง จังหวัดภูเก็ต พบว่า พะยูนในประเทศไทยมีอัตราการตายเฉลี่ยต่อปีสูงมาก คาดว่าทุกปีมีพะยูนตายไม่ต่ำกว่า 12 ตัว หรือเฉลี่ยเดือนละหนึ่งตัว ในขณะที่ประชากรในธรรมชาติทั้งประเทศเหลืออยู่ไม่น่าจะเกิน 200 ตัว “ต้องยอมรับว่าแหล่งพะยูนที่ใหญ่ที่สุดอยู่ที่จังหวัดตรัง แต่ขณะเดียวกันข้อเท็จจริงก็คือยังมีพะยูนเหลืออยู่ในอีกหลายพื้นที่ทั้งทางฝั่งอ่าวไทย และทางฝั่งอันดามันตอนบน แต่หากไม่มีการดำเนินการอนุรักษ์อย่างจริงจังโดยเร็ว กลุ่มประชากรที่เหลืออยู่อย่างกระจัดกระจายคงจะหมดสิ้นไปในเร็วๆ นี้” ” คุณกาญจนาเปิดเผยต่อว่า “จากการศึกษาทางด้านชีววิทยาของพะยูน เราพบว่าอัตราการเพิ่มจำนวนพะยูนในธรรมชาติไม่เกินร้อยละห้าต่อปีเท่านั้น ในขณะที่อัตราการตายในปัจจุบันสูงถึงร้อยละ 10 ในบางปี จึงน่าเป็นห่วงว่าไม่เกิน 15-20 ปีข้างหน้า พะยูนอาจจะสูญพันธุ์ไปหมดจากทะเลไทย แม้แต่พะยูนในเขตทะเลจังหวัดตรังเองก็จัดว่าน่าเป็นห่วง ดร.ไมตรี ดวงสวัสดิ์ อธิบดีกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กล่าวในเรื่องนี้ว่า กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง มีนโยบายชัดเจนในการอนุรักษ์สัตว์ทะเลหายากทุกชนิด ซึ่งพะยูนถือเป็นสัตว์ที่มีความจำเป็นเร่งด่วนในการอนุรักษ์ลำดับต้นๆ ตามแนวทางของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม “แม้ปัญหาการอนุรักษ์ทรัพยากรตามแนวชายฝั่งของบ้านเราจะค่อนข้างรุนแรง แต่ถ้าเปรียบเทียบกับประเทศอื่นๆ ในภูมิภาคแถบนี้ สถานภาพของพะยูนในประเทศไทยนับว่าดีกว่าประเทศอื่นๆ ถ้าจะกล่าวในระดับนานาชาติเราจึงมีความรับผิดชอบเป็นพิเศษต่อการปกป้องคุ้มครองพะยูนในทะเลไทย และเป็นโอกาสดีที่เราจะได้วางแผนการอนุรักษ์พะยูนอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อเป็นต้นแบบในการอนุรักษ์สัตว์ชนิดนี้ในประเทศเพื่อนบ้านต่อไปด้วย” อธิบดีกรมทรัพยากรชายฝั่งฯ กล่าว “เราต้องทำทุกวิถีทางเพื่อให้พะยูนพ้นจากภัยคุกคามต่างๆ ที่มีอยู่ในปัจจุบัน กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งพร้อมที่จะเป็นตัวหลักในการดำเนินงานในด้านนี้ และเราต้องการความร่วมมือจากทุกฝ่าย เพื่อช่วยกันลงมือแก้ปัญหาต่างๆ โดยเร็วที่สุด ” ดร.ไมตรี ดวงสวัสดิ์ อธิบดีกรมทรัพยากรทางทะเลฯ กล่าวทิ้งท้าย กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ร่วมกับสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) และองค์กรอนุรักษ์ที่เกี่ยวข้อง ได้เชิญสื่อมวลชนและผู้สนใจทุกท่าน เข้าร่วมประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อจัดทำแผนอนุรักษ์พะยูนในประเทศไทย ระหว่างวันที่ 27-29 มิถุนายนนี้ ที่โรงแรมธรรมรินทร์ธนา จังหวัดตรัง การประชุมดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายได้ร่วมระดมความคิดเห็นเพื่อจัดทำแผนอนุรักษ์พะยูนในประเทศไทย ให้สอดคล้องกับสถานภาพ และภัยคุกคามในปัจจุบันของพะยูน โดยเป้าหมายหลักสำคัญคือการผลักดันให้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งภาครัฐและเอกชน ได้นำแนวทางการอนุรักษ์พะยูนไปปฏิบัติใช้อย่างสอดคล้องและเหมาะสม โดยเร็วที่สุด
Wednesday, December 12, 2007
พะยูนใกล้หมดไทย
การวินิจฉัยโรคไมโคแบคเทอริโอซิสในปลา
การวินิจฉัยโรคไมโคแบคเทอริโอซิสในปลา Mycobacteriosis เป็นโรคที่เกิดอย่างเรื้อรังมีสาเหตุจากแบคทีเรียมใน Genus Mycobacteriumเชื้อที่พบว่าก่อโรคในปลาได้แก่ M. marinum, M. fortuitum และ M. chelonae ซึ่งสามารถแบ่งย่อยลงไปได้อีก นอกจากนี้ยังมีรายงานการก่อโรคจากเชื้อตัวอื่นๆ รวมทั้งชนิดใหม่ เช่น M. Chesapeake และ M. shottii เกิดโรคได้ทั้งในปลาน้ำจืด และน้ำเค็ม อาการที่พบ ได้แก่ ตาโปน เกิดแผลหลุด และถูกทำลาย ผอมหรือน้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ เบื่ออาหาร มีแผลตามตัวจนกระทั่งเห็นเป็นแผลหลุม หลายตัวอย่างก็จะพบอาการท้องมาน พบตุ่มนูนบนผิวหนัง เมื่อผ่าซากอาจจะพบหรือไม่พบตุ่มสีขาวจนถึงเหลืองกระจายทั่วไปในช่องท้อง อวัยวะภายใน ทั้ง ตับ ไตและม้าม พบได้บ่อย ตับ ม้าม และไตมักจะโต เปลี่ยนสี อาจซีดหรือแดงคล้ำ อาจพบการคั่งเลือดและการอักเสบที่รุนแรงในช่องท้อง จนอวัยวะติดกัน เมื่อศึกษาทางพยาธิจะพบแกรนูโลม่าขนาดต่างๆที่อวัยวะทั่วไป และขบวนการอักเสบ ไม่ขอกล่าวในรายละเอียด การติดต่อโดยการกิน ทางการสัมผัสบาดแผล เป็นสำคัญ และยังติดไปยังไข่และอสุจิได้ด้วย การวินิจฉัย เราอาจจะสับสนกับโรคอื่นๆ ที่มีอาการใกล้เคียงกัน เช่น โรค Bacterial kidney disease จากเชื้อ Renibacterium salmoninarum และโรค Nocardiosis และโรคที่ทำให้เกิดแบบเรื้อรังอื่นๆ ที่มีผลให้ร่างกายตอบสนองแบบสร้างแกรนูโลม่า การเก็บตัวอย่างและขั้นตอนการวินิจฉัย การเก็บตัวอย่างถือว่ามีความสำคัญมาก เพราะปลาบางตัวไม่แสดงอาการให้เห็นเลย ปริมาณเชื้อก็มีเพียงน้อยนิดในร่างกาย เพราะเชื้อเป็นพวกเจริญเติบโตช้าและก่อโรคอย่างช้าๆนั่นเอง หากเราสามารถเก็บด้วยวิธี aseptic ก็จะเป็นประโยชน์มากเลย แต่โอกาสปนเปื้อนสูงมาก และแบคทีเรียที่ปนเปื้อนมักจะเจริญเติบโตในอาหารเลี้ยงเชื้อได้ดีกว่าเชื้อที่เราหา ผลที่ได้ก็คือเราไม่พบทั้งที่อาจจะเป็นตัวก่อโรค อวัยวะที่มักจะเก็บก็คือไต แต่ผมเก็บเกือบทุกอวัยวะ ยิ่งหากพบว่ามีตุ่มรอยโรคอยู่ก็เก็บตรงนั้น รวมทั้งรอยโรคที่ผิวหนัง และน้ำในลูกนัยน์ตา Identification of Mycobacterium. 1. Isolation procedures. เมื่อได้เนื้อเยื่อมาแล้วก็นำมา Homogenization ก่อน เพื่อให้เนื้อเยื่อย่อย และปลดปล่อยเชื้อออกมาจากเนื้อเยื่อแกรนูโลม่า หากจะนำไปศึกษา PCR ก็ต้องใช้ butterfield buffer หากไม่ทำ ก็สามารถบดด้วยสารเคมีที่จะทำ decontamination เลยก็ได้ คือทำไปพร้อมกันในขบวนการเดียวกัน (ผมทำบ่อย) คือบดเนื้อเยื่อลงใน 4%NaOH เป็นเวลา 10 นาที หรือจะเลือกที่ความเข้มข้นต่ำกว่านี้คือ 2%NaOH นานเป็น 12 นาที ก็ได้ ผมมักจะใช้ความเข้มข้นสูงในกรณีที่มีโอกาสปนเปื้อนสูง แต่อาจทำให้เชื้อแบคทีเรียบางตัวตาย หรือเจริญเติบโตได้ช้ามาก (แต่เชื้อจะค่อนข้างทน ประมาณ60 นาทีในบางรายงาน) และยังมีอีกหลายตัวที่ใช้กันได้ หลังจากนั้นก็เขี่ยเชื้อลงในอาหารเลี้ยงเชื้อเฉพาะสำหรับเชื้อไมโคแบคทีเรีย เช่น 1%Ogawa media, Middlebrook 7H10 with OADC และ Lowenstein-Jensen medium อาหารพวกนี้จะมีมาลาไคท์กรีนหรือ tween อยู่เป็นตัวกำจัดเชื้อปนเปื้อน แต่โดยประสบการณ์ของผมที่ใช้อาหารเหล่านี้อยู่ พบว่าเชื้อแบคทีเรียบางชนิดสามารถเจริญได้ดีในอาหารเหล่านี้ ขั้นตอนการdecontamination จึงยังมีความสำคัญ และหากอยู่ในภาคสนาม ขั้นตอนยุ่งยาก หรือเก็บแบบ aseptic แล้วก็สามารถใช้อาหารเลี้ยงเชื้อจำเพาะเหล่านี้ได้โดยตรง และที่สำคัญควรใช้ BHI ร่วมด้วย เพื่อ monitor ว่ามีการปนเปื้อนเชื้อชนิดอื่นอยู่หรือไม่ ถ้าจะให้เยี่ยมไปเลย BHI ควรเพิ่มกลีเซอรอลไปด้วย 0.5% บางรายงานใส่เยอะมาก 5% ก็ไม่เป็นไร แต่เปลือง (..ฮา..ฮา) เพื่อเป็นแหล่งคาร์บอน หลังจากนั้นก็นำไป incubate ที่ 30 หรือ 32 องศาเซลเซียส บ้านเราหายาก ก็สามารถใช้อุณหภูมิห้องได้ (หยวนๆ แต่อย่าสูงมากเชื้อบางชนิดตายหรือไม่เจริญ แต่เชื้อที่พบในสัตว์ปีกหรือสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ชอบอุณหภูมิสูง) หลังจากนั้นก็รอนาน หากเป็นพวกเจริญเร็ว อย่างเช่น M. fortuitum หรือ M. chelonae ก็รอไม่เกินสัปดาห์ ก็จะเห็นโคโลนีได้ หากเป็นพวกเจริญช้าอย่างเช่น M. marinum หรือM. tuberculosis ก็อาจจะถึงเดือนหรือสองเดือน เนื่องจากต้องรอนานแบบนี้ หลายคนจึงนิยมเลือกวิธีที่รวดเร็วกว่านี้ เช่น ทำ PCR sequence, thin layer chromatography หรืออื่นๆ ไม่กี่วันก็ทราบผลแต่บ้านเราก็ลำบากหน่อย วิธีที่ภาคสนามสามารถทำได้รวดเร็วก็คือการทำ wet smear จากไต ม้ามหรือตับโดยตรง หรือทำ biopsy แล้วนำไปย้อมสี acid-fast staining หรือ Ziehl-neelsen stain ก็จะสามารถเห็นเชื้อย้อมติดสี carbon fuchin ได้ ซึ่งเป็นคุณสมบัติของเชื้อไมโคแบคทีเรีย เพราะผนังเซลล์ และเซลล์มีไลปิดอยู่สูงและทนต่อการ decolorize จากกรดหรือเบสสูง ซึ่งคุณสมบัตินี้ไม่มีในเชื้อกลุ่มอื่น แม้กระทั่ง Nocardia spp. หากย้อมติดสีแดง ก็หมายถึงให้ผลบวกต่อ acid-fast ในกรณีที่ต้องศึกษาในโคโลนี หลังจากที่เลี้ยงเชื้อจนเจริญดีแล้ว ก็ต้องทำการ purification เสียก่อน หลังจากนั้นก็ทำการย้อมแกรม ศึกษาการเคลื่อนที่ (motility test) และ acid-fast หากพบว่าเป็นแกรมบวก ไม่เคลื่อนที่ และ acid-fast เป็นบวก ก็คือกลุ่มใน Genus Mycobacterium หลังจากนั้นหากจะศึกษาถึงระดับชนิดโดยวิธีทาง biochemical และ biophysiological characteristics ของเชื้อก็สามารถทำได้ (ยังไม่ขอกล่าววิธีอื่นในที่นี้) โดยแรกสุดทำการศึกษาอัตราการเจริญของเชื้อ และการสร้างเม็ดสีของเชื้อในอาหารเลี้ยงเชื้อ ตามไดอะแกรม หากเป็นพวกเจริญช้าและ photochromogenic คืออยู่ที่มืดไม่มีแสงจะให้โคโลนีสีขาว แต่เมื่อถูกแสงกระตุ้นก็จะเปลี่ยนเป็นโคโลนีสีเหลือง เช่น M. marinum หรือ M. simiae ที่เจอในลิงและคน หากให้โคโลนีขาวทั้งที่ถูกแสงกระตุ้นและในที่มืด ก็จะเป็นพวก nonphotochromogenic เช่น M. tuberculosis, M. bovis เป็นต้น และหากให้โคโลนีสีเหลืองทั้งในที่มืดและสว่างก็จะเป็นพวก scotochromogenic เช่น M. scrofulaceum หากเป็นพวกเจริญเร็ว ซึ่งมักจะเป็นพวก nonphotochromogenic เช่น M. fortuitum, M. chelonae เป็นต้น ซึ่งเป็นการแบ่งกลุ่มแบบ Runyon group ซึ่งไม่นิยมใช้ในปัจจุบัน อย่างไรก็ตามสามารถนำมาใช้เพื่อประกอบความเข้าใจอย่างง่ายในการปฏิบัติ หลังจากนั้นก็เลือกการทดสอบ (หรือทำไปพร้อมกันตั้งแต่แรก) ทางbiochemical test เช่น Niacin accumulation, Nitrate reduction, 68C Catalase, Tween hydrolysis, Tellurite reduction, Tolerance to 5%NaCl, Arylsulfatase reduction, Urease utilization, PAS และ resists inhibition by Picric acid เป็นต้น และยังมีให้เลือกมากมายเพื่อลงไปชนิดย่อย ซึ่งบางการทดสอบก็มีชุด kits ให้ใช้อย่างง่าย จบแล้วครับ หวังว่าเป็นประโยชน์ไม่มากก็น้อย ลองเอาไปปฏิบัติดู แล้วมาเล่าสู่กันฟังบ้าง นะครับ By: หมอแก้ว
การใช้ยา และสารเคมีในปลาสวยงาม
การใช้ยา และสารเคมีในปลาสวยงาม เนื่องจากปัจจุบัน ความนิยมในการเลี้ยงปลาสวยงามมีมากขึ้น ผลิตภัณฑ์ต่างๆที่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงปลาสวยงามมีมากขึ้น หาง่าย และมีการพัฒนาไปมาก โดยเฉพาะยาและสารเคมีที่ใช้ในการดูแลสุขภาพ ที่มีจำหน่ายอยู่มากมายตามท้องตลาด การใช้ยาและสารเคมีนั้นมีทั้งประโยชน์และโทษ หากเราเลือกใช้ถูกต้องก็จะเป็นประโยชน์ แต่ถ้าเลือกใช้ไม่ถูกต้อง หรือใช้ผิดวัตถุประสงค์ก็จะเกิดผลเสียกับตัวปลาได้ ดังนั้นเราจึงควรรู้จักกลุ่มยาที่มีการใช้กันในปลาสวยงาม วิธีเลือกใช้ และวิธีการให้ยา รวมไปถึงอาการแพ้ยาในปลา เพื่อเป็นประโยชน์ในการตัดสินใจเลือกใช้ยา และสารเคมีกับปลาสวยงาม ยาและสารเคมีที่นิยมใช้ในปลาสวยงามแบ่งเป็นกลุ่มใหญ่ ได้แก่ 1. ยาปฏิชีวนะ 2. ยาฆ่าพยาธิภายนอก เช่นฟอร์มาลิน มาลาไคร์กรีน และเกลือ 3. ยาฆ่าเชื่อ เช่น ด่างทับทิม 4. วิตามิน และ แร่ธาตุ 5. อื่นๆ เช่น ยากำจัดคลอรีน ยาปฏิชีวนะ โดยทั่วไป การใช้ยาปฏิชีวนะเพื่อรักษาโรคติดเชื้อแบคทีเรีย หรือจากสาเหตุอื่นๆ แล้วมีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน ซึ่งการใช้ยาปฏิชีวนะต้องมีการเลือกตัวยาให้เหมาะสมกับเชื้อแบคทีเรียที่ก่อโรค ใช้ให้ถูกขนาด ระยะเวลา จึงสามารถรักษาโรคได้ดีที่สุด สาเหตุที่ใช้ยาปฏิชีวนะไม่ได้ผล · การดื้อยา มักเกิดในกรณีใช้ยาไม่เหมาะกับเชื้อ ใช้ไม่ถูกขนาด หรือระยะเวลาไม่เหมาะสม เช่นสั้นเกินไป หรือบ่อยเกินไป ทำให้เชื้อในร่างกายทนต่อเมื่อเกิดโรคจากเชื้อเดิมการใช้ยาตัวเดิมจึงไม่ได้ผล · บางครั้งปลาที่แสดงอาการไม่สบายอาจไม่ได้เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย แต่มีสาเหตุอื่นๆ เช่น การจัดการ คุณภาพน้ำ พยาธิภายนอก การใช้ย่าปฏิชีวนะในการรักษาจึงไม่เห็นผลที่น่าพึงพอใจ ข้อแนะนำในการเลือกใช้ยาปฏิชีวนะ · ใช้ยาในขนาด และระยะเวลาที่เหมาะสมเพื่อป้องกันการดื้อยา · ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริงของปัญหา ตัวอย่างยาปฏิชีวนะที่ใช้บ่อยในการเลี้ยงปลาสวยงาม ได้แก่ oxytetracyclin, enrofloxacin, และ sulphatrimetroprime 1. ฟอร์มาลิน formaldehyde 37% ข้อบ่งใช้ มีฤทธิ์ในการกำจัดพยาธิภายนอก เช่น โปรโตซัว แบคทีเรีย เชื้อรา และนิยมใช้ในการฆ่าเชื้ออุปกรณ์ที่ใช้ในการเลี้ยงปลาสวยงาม ลักษณะ เป็นของเหลวใส ไม่มีสี กลิ่นค่อนข้างรุนแรง ข้อควรระวังในการใช้ · หากใช้ในขนาดที่สูงเกินไป อาจก่ออันตรายให้กับตัวปลาได้ โดยเฉพาะที่เหงือก · มีผลทำให้ออกซิเจนในน้ำลดลง จึงควรเตรียมออกซิเจนให้เพียงพอ · เป็นสารก่อความระคายเคือง ผู้ใช้ควรระวัง หลีกเลี่ยงการสูดดม และสัมผัสถูกผิวหนังโดยตรง วิธีใช้ ใช้กำจัดพยาธิภายนอกในตัวปลา (ควรเปลี่ยนน้ำออกอย่างน้อย 50% ก่อนใส่ยาครั้งต่อไป) จาก Exotic animal formulary 0.125-0.25 ml/L 60 นาที 0.015-0.025 ml/L tank water ทุก 48 ชั่วโมง 3 ครั้ง 0.4 ml/L 1 ชั่วโมง ฺ 0.5 ml/L 1 ชั่วโมง 2 ml/L 1 ชั่วโมง 2. มาลาไคท์กรีน ข้อบ่งใช้ มีฤทธิ์เด่นในการกำจัดเชื้อราทั้งตัวปลาสวยงาม และไข่ปลา นอกจากนี้ยังใช้ในการกำจัดพยาธิภายนอก และเชื้อแบคทีเรียบางชนิด ลักษณะ เป็นผงสีเขียว ก่อนใช้ให้นำมาละลายน้ำ ข้อควรระวัง · เป็นสารก่อมะเร็งในคน ห้ามใช้ในปลาบริโภค · อาจก่อพิษอย่ารุนแรงในปลาบางชนิดเช่น อะโรวานา เสือตอ วิธีใช้ ใช้กำจัดเชื้อรา (ควรเปลี่ยนน้ำออกอย่างน้อย 50% ก่อนใส่ยาครั้งต่อไป) จาก The exotic animal drug compendium ปลาสวยงาม 2 mg/L Dip 30 นาที ปลาสวยงาม 0.1 mg/L ปลาสวยงาม 0.05 mg/L Dip 1 ชั่วโมง ปลาสวยงาม 0.05 mg/L ปลาในบ่อ 0.1-0.4 g/m3 จาก Exotic animal formulary 100 mg/L ทาบริเวณรอยโรคที่ผิวหนัง 0.1 mg/L tank water ทุก 3 วัน 3 ครั้ง 50-60 mg/L Bath 10-30 วินาที 1 mg/L Bath 30-60 นาที 3. เกลือ ข้อบ่งใช้ ใช้ในการป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรีย เชื้อรา และพยาธิภายนอกบางชนิด ช่วยลดความเครียด เช่นการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ การขนส่ง และใช้ในการรักษาสมดุลของร่างกาย ลักษณะ ผลึกสีขาว วิธีใช้ ละลายน้ำ จาก The exotic animal drug compendium ปลาน้ำจืด 30-35 g/L Dip 4-5 นาที ปลาสวยงาม 20-30 g/L Dip 30 นาที ปลาขนาดเล็ก 5 g/L Dip 30 นาที ปลาขนาดเล็ก 10 g/L Dip น้อยกว่า 10 นาที ปลาน้ำจืดเขตร้อน 25 g/L Dip น้อยกว่า 5 นาที วันเว้นวัน ปลาทอง 20-50 g/L Dip น้อยกว่า 15 นาที ปลาคาร์พ 20-50 g/L Dip น้อยกว่า 15 นาที จาก Exotic animal formulary 1-5 g/L tank water ไม่มีกำหนด ป้องกันหรือรักษาพยาธิภายนอก 10-30 g/L Bath 30 นาที 30-35 g/L Dip 4-5 นาที ข้อแนะนำ ควรใช้เกลือที่ไม่มีไอโอดีน หรือการเติมแร่ธาตุอื่นๆ ควรถ่ายน้ำออกครึ่งนึงก่อนใส่เกลือครั้งต่อไป ควรสังเกตระดับน้ำที่ลดลงและเติมน้ำใหม่ให้เท่าระดับเดิม เพื่อป้องกันไม่ใช้เกลือเข้มข้นมากเกินไป ไม่ควรใส่เกลือบ่อยเพราะความเค็มของน้ำจะส่งผลให้เมือกที่ตัวปลาลดลง ยาฆ่าเชื้อ 1.ด่างทับทิม ข้อบ่งใช้ มีฤทธิ์ในการกำจัดแบคทีเรีย และพยาธิภายนอกบางชนิด นอกจากนี้ยังใช้ในการฆ่าเชื้ออาหารสด พืชน้ำ และอุปกรณ์ต่างๆ ลักษณะ ผลึกสีม่วง ก่อนใช้ควรละลายน้ำ ข้อควรระวัง · ควรล้างอุปกรณ์ที่ได้รับการฆ่าเชื้อด้วยด่างทับทิมให้สะอาด เพราะด่างทับทิมที่ตกค้างอาจก่อความระคายเคืองกับผิวหนัง และเหงือก · ควรใช้อย่างระวัดระวังในปลาไม่มีเกล็ด เพราะอาจก่อความระคายเคืองกับผิวหนัง และเหงือก · วิธีใช้ ละลายน้ำ 1000 mg/L 10-40 วินาที 100 mg/L 5-10 นาที 20 mg/L 1 ชั่วโมง 2-5 mg/L จาก Exotic animal formulary 100 mg/L Dip 1-5 นาที 0.25-1.0 mg/L 0.15-0.2 mg/L tank water 0.2 mg/L tank water 14-21 วัน 2. คลอรีน ข้อบ่งใช้ สำหรับฆ่าเชื้อในน้ำ และอุปกรณ์เท่านั้น ห้ามใช้กับปลาโดยเด็ดขาด ลักษณะ ผงสีขาวเมื่อละลายน้ำจะมีลักษณะใส ไม่มีสี ข้อควรระวัง มีความเป็นพิษกับปลาอย่างมาก อาจทำให้ปลาถึงตายได้ ดังนั้นอุปกรณ์ที่ฆ่าเชื้อด้วยคลอรีนแล้วควรล้างด้วยน้ำสะอาดอีกครั้ง วิตามิน และแร่ธาตุ การให้พวกวิตามินรวม จะสามารถช่วยกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันโรคได้ และเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ปลาหายจากอาการเจ็บป่วยได้เร็วขึ้น อื่นๆ 1. ยากำจัดคลอรีน (โซเดียม ไธโอซัลเฟต) ข้อแนะนำ ใช้เพื่อกำจัดคลอรีนออกจากน้ำที่ใช้เลี้ยงปลา เช่น น้ำประปา และใช้ลดความเป็นพิษของคลอรีน ลักษณะ เป็นผลึกขาวใส ก่อนใช้ควรละลายน้ำ ข้อควรระวัง · หากใช้ติดต่อกันเป็นเวลานานจะมีผลทำลายตับ และไต จึงแนะนำให้ใช้ในกรณีฉุกเฉินเท่านั้น · วิธีที่ดีที่สุดในการกำจัดคลอรีนคือการพักน้ำอย่างน้อย 2 วันก่อนนำมาใช้ คลอรีนจะระเหยไปเองหากต้องการเร่งให้ระเหยเร็วขึ้นอาจใส่หัวทรายลงไป · 100 mg/L แช่ครั้งเดียว แก้พิษคลอรีน วิธีการเลือกใช้ยา และข้อพิจารณาเกี่ยวกับการใช้ยา 1. เลือกยาที่มีคุณภาพ และดูวันหมดอายุที่ฉลากยาทุกครั้ง 2. การให้ยาควรคำนึงถึงสาเหตุที่แท้จริงของโรคเป็นหลัก หากไม่แน่ใจควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ 3. คุณภาพน้ำเป็นสิ่งสำคัญ หากคุณภาพน้ำไม่ดี สกปรก จะทำให้ประสิทธิภาพของยาลดลง 4. ระหว่างการให้ยาหรือสารเคมี ควรมีการให้ออกซิเจนอย่างเพียงพอ มีการระบายน้ำเข้า – ออก เพื่อถ่ายของเสีย หรือยา และสารเคมีที่เสื่อมประสิทธิภาพออกจากตู้ 5. ก่อนใส่ยา หรือสารเคมีทุกครั้ง ต้องมีการคำนวณปริมาณยาที่ให้ตามปริมาตรของน้ำ (ยาละลายน้ำ) หรือตามน้ำหนักตัวสัตว์ (ยาฉีด) แล้วแต่กรณี เพื่อป้องกันพิษของยา 6. หลังจากการใส่ยา หรือสารเคมีในตู้ปลา ควรสังเกตการณ์เปลี่ยนแปลงหรือความผิดปกติของปลา 7. ก่อนใส่ยา และสารเคมีใหม่ทุกครั้งควรทำการถ่ายน้ำเก่าออก ประมาณครึ่งนึงของตู้ วิธีการให้ยา 1. การให้ยาภายนอก เป็นวิธีที่นิยมเนื่องจากสะดวก และปลาไม่บอบช้ำจากการจับต้อง โดยเฉพาะปลาที่มีขนาดเล็ก หรือมีปริมาณมากจนไม่สามารถจับฉีดเป็นรายตัว ยาที่ใช้ควรเป็นยาที่สามารถละลายน้ำได้ดี มีการกระจายตัวสูง และสามารถออกฤทธิ์ต่อภายนอกได้ เช่น ยาฆ่าพยาธิภายนอก ยาปฏิชีวนะบางชนิด a. การจุ่ม b. การแช่ระยะยาว เหมาะสำหรับการเลี้ยงปลาในบ่อขนาดใหญ่ หรือมีปริมาณปลาค่อนข้างมาก จะใช้ในความเข้มข้นค่อนข้างต่ำ ระยะเวลานาน โดยละลายยา หรือสารเคมีลงในน้ำ และระหว่างให้ยาจะไม่มีการเปลี่ยนน้ำ แต่ถ้าจะให้ยาครั้งใหม่ต้องมีการถ่ายน้ำเก่าออกอย่างน้อยครึ่งนึง c. การให้ยาเฉพาะที่ ใช้ในกรณีที่ปลามีบาดแผลที่ผิวหนัง ตามลำตัว โดยทายาหรือสารเคมีบริเวณแผลโดยตรง 2. การให้ยาภายใน a. การให้ยาผสมอาหาร โดยผสมยาลงในอาหาร แล้วนำไปให้ปลากิน มีข้อจำกัดคือ ยาอาจทำให้รสชาติของอาหารเปลี่ยนไปจนปลากินอาหารลดลงหรือไม่กินเลย ซึ่งปกติปลาป่วยจะกินอาหารน้อยอยู่แล้ว จึงอาจทำให้ปลาไม่ได้รับยาในปริมาณที่เหมาะสม b. การฉีดยา เป็นวิธีที่ยาออกฤทธิ์ได้ดีที่สุด และปลาได้รับปริมาณยาครบถ้วน เหมาะสำหรับปลาขนาดใหญ่ มีจำนวนไม่มาก หรือในกรณีฉุกเฉิน การฉีดยาจะทำให้ปลาเกิดความเครียดดังนั้นต้องมีวิธีจับบังคับอย่างเหมาะสม ผู้ฉีดควรเป็นสัตวแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญที่มีความชำนาญ เนื่องจากการฉีดที่ไม่ถูกวิธีจะก่อให้เกิดอันตรายถึงตายได้ วิธีการฉีดได้แก่ การฉีดเข้ากล้ามเนื้อ การฉีดเข้าหลอดเลือด การฉีดเข้าช่องท้อง และการฉีดเข้าใต้ผิวหนัง การเลือกใช้ก็ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ของการรักษา ชนิดของยา และความจำเป็น การแพ้ยา และสารเคมีในปลาสวยงาม ปลาอาจแสดงอาการแพ้ยา หรือสารเคมีที่ให้ ดังนั้นหลังจากให้ยาควรสังเกตอาการที่เกิดขึ้นกับปลาได้โดย · · ปลาที่มีอาการแพ้ไม่มาก จะลอยตัวขึ้นเหนือน้ำ หายใจหอบถี่ การเคลื่อนไหวจะช้าผิดปกติ · ปลาที่มีอาการแพ้มาก จะแสดงอาการทางประสาท เช่น ตื่นตกใจ หรือว่ายวนไปมาไร้ทิศทาง · ปลาที่ตายจากการแพ้ยา จะมีอาการผิดปกติ เช่น พบจุดเลือดออกใต้เกล็ด ทวารหนัก หรือในลูกตา นอกจากนี้ยังพบว่ารูทวารหนักเปิดกว้างกว่าปกติ ตาโต เอกสารอ้างอิง Treves-Brown KM. Applied fish pharmacology. 1 st ed. Netherland:Kluwer academic publishers,2000. Noga EJ. Fish disease:diagnosis and treatment. 1 st ed. St.louise:Mosby,1997. Wildgoose WH. BSAVA manual of ornamental fish. 2nd ed. Stoskopf MK. Fish Medicine. 1 st ed. Marx KL, Roston MA. The exotic animal drug compendium an international formulary. New Jersy: Veterinary learning system, 1986. Carpenter JW, Mashima TY, Rupiper DJ. Exotic animal formulary. 2nd ed. By: สพ.ญ.กฤดา ชูเกียรติศิริ